Elibertaciono pismo ili Povelja slobodnog i kraljevskog grada Sombora

U nastavku tekstova o istoriji Sombora posebnu pažnju zavredjuje odlučnost, hrabrost i mudrost somborskih srpskih i bunjevačkih graničara koji su nakon više godina veoma naporne i vešte diplomatske borbe, kao i materijalne žrtve samih stanovnika uspeli Somboru izvojevati status slobodnog i kraljevskog grada.

Nakon Beogradskog mira – 1739 i smirivanja unutrašnje situacije,  stanovnici Sombora, odnosno somborski graničari  na protesnom skupu 18. novembra 1947. godine su odlučili  i odredili  izaslanstvo  koje je upućeno  u Beč da povedu pregovore kako bi  za svoj grad izborili  status  grada sa posebnim povlasticama i većim slobodama i privilegovanijim  pravnim položajem u feudalnoj Ugarskoj.

21. marta 1747 godine Marija Terezija odlučuje da se Somboru dodeli status slobodnog kraljevskog grada pod uslovom da se carskoj blagajni uplati 150 000 rajnskih forinti.

Da bi ispunili traženi uslov Somborci su podigli zajam.

Pečat carice Marije Terezije na Povelji slobodnog i kraljevskog grada

150 000 rajnskih forinti  Sombor je državnoj blagajni uplatio 01. jula 1748.  godine. Povelja kojom Sombor dobija status slobodnog kraljevskog grada dobijena je  17. februara 1749. godine sa pripadajućim pravom, grbom, pečatom i titulom – Regiae Liberaeqve Civitatis Zomboriensis.

Glavni deo povelje su ekspozicije u kojoj se govori o tome šta je podstaklo krunu da izda Povelju kao i 19 tačaka u kojima se izlaže šta je sve dozvoljeno gradu i koja su mu prava i obaveze.

S leve strane Povelje nalazi se potpis Marije Terezije a sa desne grofa Leopolda Nadeždija,  savetnika dvora i ugarskog dvorskog kancelara preko koga je Povelja i izdata. Uz nju su dodata i dva teksta. Prvi govori o tome kako je tekst Povelje pročitao zakleti beležnik kao i da je jednoglasno primljen na Skupštini Bačke županije održane 13. maja 1749 godine na imanju Bukčinovci, dok je pak drugi protokolisanje Povelje od strane tavernikalnog suda u Požunu 22. juna 1749 godine.

Potpis carice Marije Terezije

27. marta Povelja je dočekana na Dunavu kod Monoštora. Somborcima je Povelju  svečano  uručio grof Johan Koler 24 aprila 1749. godine, a u gradu je dočekana i pucnjem iz topa. 29. aprila 1749. godine.

Povelja ima 16 listova a otvara je prazan list. Na četvrtoj stranici je novododeljeni grb slobodnog i kraljevskog grada Sombora iza kojeg slede stranice Povelje ispisane kaligrafski na latinskom jeziku,  zlatnim i crnim mastilom.

Uvodni list povelje

Za smeštaj same povelje sačinjena je posebna kujundžijski ukrašena metalna kutija sa okruglim ispupčenjem za smeštaj carskog počata.

Povelja je iz Beča doneta u velikoj metalnoj škrinji i ona se čuva i nalazi kao eksponat u somborskom Gradskom muzeju, dok je sama povelja u originalnoj kutiji  u Zbirci povelja Istorijskog arhiva Sombora.

Metalna kutija u kojoj se čuva povelja

Metalna škrinja u kojoj je Povelja donesena iz Beča

Najvišu gradsku vlast predstavljao je Magistrat sastavljen od 12 senatora,  60 članova Obštestva, te 25 članova Spoljašnjeg i 13 članova Unutrašnjeg senata.

Gradjani su odmah nakon slavlja izabrali  i prvog sudiju i gradonačelnika Martina Parčetića, gradskig kapetana Jovana Živojnovića, narodnog tribuna Stanoja Radišića, beležnika Andriju Ribanjija, dva blagajnika Vasilija Laloševića i Martina Zomborčevića, gruntovničara Josipa Zontaija, gradskog fiškala Mihaila Adamovića, nadzornika zatvora Todora Beljanskog, četiri nadzornika kvartova, te dva zamenika notara. Prilikom izbora Magistrata, Sombor je  prvi put kao slobodan kraljevski grad koristio svoja prava donevši statut Sombora i uputstva za rad svih važnijih gradskih službi.

Otisak pečata slobodnog i kraljevskog grada

Poveljom, grad je dobio status plemićkog lica – quasi una oersona nobilis, i svi gradjani Sombora koji su ispunili uslove i platili odredjen iznos u gradsku blagajnu su uživali plemićki status.

Somboru je pripalo 11 okolnih pustara i grad je raspolagao sa 40.000 požunskih jutara zemlje, dve trećine u livadama, pašnjacima, vinogradima i baštama dok su jedna trećina bila oranice.

Somborci podižu nove javne objekte, pošumljavaju okolinu, osnivaju škole a 01. maja iste godine kada je dodeljena Povelja,  Avram Mrazović osniva „Normu“ za osposobljavanje srpskih učitelja koja je u prvo vreme bila samo  tromesečni kurs. „Norma“ radi do 1811. godine da bi nakon toga bila zamenjena „Kraljevskim pedagogiumom naroda Ilirskog, no, o tome ćemo u nekom novog blog unosu.

Čitajući prevod Povelje (osnovni prevod je sačinio Djordje Antić, nakon kojeg su usledile ispravke Slavka Gavrilovića, te dr. Aleksandra Petrovića, Milana Stepanovića, dr. Slavka Gavrilovića), ne mogu odoleti a da vam ne stavim na uvid, za mene veoma interesantan podatak koji se odnosi na titulu carice Marije Terezije.

Na samom početku Povelje stoji:

„Pravda i milost

MI, MARIJA TEREZIJA, PO MILOSTI BOŽJOJ CARICA RIMSKA, KRALJICA Ugarske, Češke, Dalmacije, Hrvatske, Slavonije, Rame, Srbije, Galicije, Lodomerije, Kumanije i Bugarske, Nadvojvodkinja Austrije, Vojvodkinja Burgundije, Brabanta, Gornje i Donje Šlezije, Milana, Štajerske, Koruške, Kranjske, Mantove, Parme, Pjačence, Limburga, Luksemburga, Gelderna i Vinterberga, kneginja Švapske, markogrofica Svetog rimskog carstva, Burgaya, Moravske, Gornjih i Donjih Lužica, grofica Habzburga, Flandrije, Tirola, Firta, Kiburga, Gorice, Gradišća i Artoa, landgrofica Alzasa, grofica Namura, gospodarica Slovinske krajine, Pordenona, Salckamerguta i Mešlena itd…………….“

Komentari na tekst:

  1. […] By: Verkic on February 18, 2011 No Comment Tweet this!Nedavni blog post  – Elibertaciono pismo ili Povelja slobodnog i kraljevskog grada Sombora nije bio slučajan. Tema o kojoj sam pisala je na neki način uvod u ovaj današnji […]

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *

CommentLuv badge